Aan de voet van de Erasmusbrug in Rotterdam verrijst het ‘Manhattan aan de Maas’, zo wordt beweerd. De Wilhelminapier is hiervan het centrum. Binnen tien jaar wordt dit schiereiland getransformeerd van een havengebied naar een stedelijke ‘hotspot’. Eén van de vele bijzondere gebouwen op de pier is Las Palmas.

Voor een enkele reis naar Canada of Noord-Amerika vertrok je halverwege de vorige eeuw vanaf de Wilhelminapier in Rotterdam. Duizenden emigranten werden hier door de thuisblijvers uitgezwaaid. Behalve cruiseschepen vertrokken van de pier schepen met vrachten haring, graan en bloembollen voor een tocht naar dezelfde bestemming. De maatschappij die zorg droeg voor deze destijds enige scheepvaartverbinding van Europa naar de Nieuwe Wereld, was de Holland Amerika Lijn (HAL). Het hoofdkantoor zetelde in het inmiddels roemruchte Hotel New York. Het daarnaast gelegen gebouw Las Palmas, door de havenarbeiders gemakshalve genoemd naar de stad waar de meeste vrachten heengingen, deed dienst als werk- en opslagplaats voor de schepen van de HAL. Deze historische locatie biedt nu onderdak aan kunst, cultuur, kantoren en horeca. 

Gebruikers van Las Palmas
Hoofdgebruiker is het Nederlands Fotomuseum dat met 5.000 m² oppervlak stevig uit kan pakken met internationale fototentoonstellingen. Ook zijn er in het museum zo’n vier miljoen negatieven, afdrukken en dia’s opgeslagen in geklimatiseerde depots en heeft het museum bovendien de beschikking over een eigen fotorestauratie-atelier. De bezoeker vindt in Las Palmas verder zijn weg naar de BeeldFabriek (de foto-, video- en digitale mediaschool van de Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam) en LPII (een grote ruimte op de begane grond voor evenementen met een culturele inslag). Op de bovenliggende verdiepingen houdt onder meer OVG Projectontwikkeling kantoor, de huidige eigenaar van het gebouw. Een andere tot de verbeelding sprekende gebruiker van Las Palmas is tv-kok Herman den Blijker, die er het grootste visrestaurant van Nederland heeft.

Spookpier
Om Las Palmas heen staan en verrijzen torenhoge gebouwen van spraakmakende architecten als Renzo Piano, Norman Foster, Mecanoo, het duo Cruz y Ortiz, Rem Koolhaas en Álvaro Siza. In tien jaar tijd wordt dit voormalige en legendarische haventerrein omgetoverd tot een verlengstuk van de Rotterdamse binnenstad. Een verassende ontwikkeling, want twintig jaar geleden was de Wilhelminapier een spookpier. De gure Maaswind scheerde over een vlakte van onkruid en gierde dwars door vervallen pakhuizen, groen uitgeslagen van mos. Riek Bakker, in 1984 directeur van de dienst Stadsontwikkeling, zag in dit stukje niemandsland een nieuw boegbeeld voor Rotterdam. Samen met Teun Koolhaas stond zij in de frontlinie voor de herontwikkeling van dit gebied. Jarenlang zijn vele plannen de revue gepasseerd. Het uiteindelijke ruimtelijke ontwerp van de Wilhelminapier, waarin wonen, werken en recreatie samengaan, staat garant voor een zorgvuldig evenwicht tussen moderne en oude architectuur.

Traditie van het Nieuwe Bouwen
Beeldbepalend voor de Wilheminapier is Las Palmas dat in het hart ligt. Las Palmas is in 1953 onmiskenbaar ontworpen in de traditie van het Nieuwe Bouwen, opgetrokken in beton en glas en tot op het bot functioneel. De open glazen trappenhuizen in de gevel zijn karakteristiek voor de architectuur van Van den Broek & Bakema. ‘Het is nog één van de weinige gebouwen in de haven van Rotterdam uit de periode van het Nieuwe Bouwen,’ zegt Marten Wassmann, projectarchitect van Benthem Crouwel Architekten. ‘De meeste industriële gebouwen zijn gesloopt omdat ze niet meer voldeden. Ze waren nogal bruut gedetailleerd en slecht geïsoleerd. De panden hadden de kwaliteit van houten loodsen, maar dan uitgevoerd in beton. Las Palmas zat bouwtechnisch nog verassend goed in elkaar en had ook weinig betonrot. Daardoor hebben we het als industrieel erfgoed kunnen behouden én heeft het zijn oude functie van werkplek weer teruggekregen. In de jaren vijftig werd hier het tafelzilver gepolijst voor de cruiseschepen, werden motoren hersteld en dekzeilen geteerd. Behalve dat het gebouw nu ook een publieke bestemming heeft, is het opnieuw een werkplek, maar dan met beroepen uit deze tijd.’

Oorspronkelijke kleuren
Door onderzoek van de oude verflagen kon Benthem Crouwel Architekten het gebouw zijn oorspronkelijke kleuren teruggeven. Aan de buitenzijde overheerst RAL 9010, een variatie op wit. Een sprekende, koraalrode kleur op de metalen delen houdt het wit in balans. ‘Bij de oplevering in 1953 was het beton onbehandeld,’ zegt Marten Wassmann. ‘Maar omdat Las Palmas het allergrootste deel van haar bestaan een ‘witte dame’ is geweest, hebben we dat gegeven als uitgangspunt genomen. Een witte gevel past ook bij de architectuur van het Nieuwe Bouwen. Dit functionele gebouw werd bovendien wit geschilderd om reparaties te verdoezelen en om de ongelijksoortige kwaliteit van de betonnen panelen, sponningen en raamstijlen te maskeren. Voor de gevel is gebruikgemaakt van geprefabriceerde elementen, een relatief nieuwe techniek aan het begin van de jaren vijftig.’

Vakwerk om van te smullen
Binnen heeft het oude gebouw Las Palmas vijf bouwlagen met een oppervlakte van bij elkaar 22.000 m². In plaats van gebruikelijke dragers als balken of staal, worden de vloeren gesteund door achthoekige betonnen pilaren in de vorm van een paddestoel. Die hebben in de kelder een omtrek van wel vier meter. Het onbehandelde beton geeft een ambachtelijk verleden prijs. ‘Anders dan de gevel, is de betonnen constructie puur en ouderwets handwerk dat door timmerlieden in elkaar is gezet,’ zegt Thomas Ummels van OVG Projectontwikkeling. ‘Een kennis en kunde die met de komst van kant-en-klare plaatmaterialen verloren is gegaan. In de houten bekistingen, die als mallen dienden, werd beton gestort. In het beton zie je nog afdrukken van spijkers en van de houten planken. Architecten smullen daarvan.’ Het is een van de vele bewaard gebleven karakteristieke aspecten van Las Palmas. De toepassing van transparante tussenwanden houdt het zicht op de indeling van het gebouw. Het karkas is zichtbaar door de technische installaties niet te verstoppen achter verlaagde plafonds, maar door ze te verbergen onder een verhoogde vloer of ze aan de zoldering te hangen. Daartussen hangen ook eigentijdse, cilindrische grijze baffles die een geluiddempende functie hebben.

West Side Story
Alle moderne toevoegingen staan in dienst van het robuuste en sobere betonskelet. Met uitzondering van twee opmerkelijke objecten aan de buitenkant. Om het gebouw van voldoende nooduitgangen te voorzien, heeft Benthem Crouwel Architekten twee stalen trappenhuizen aan de gevel gehangen. Ze lijken zo uit het decor te komen van de West Side Story. Een sensationele toevoeging aan het gebouw is een hypermodern, zwevend penthouse op het dak met daaronder een daktuin. De vorm is afgeleid van de bestaande ovaalvormige schoorstenen op het historische pand. Daardoor lijkt deze witte vlindercocon te zijn vergroeid met Las Palmas. De architectonische aanvulling is uniek. In het penthouse is het kantoor van OVG Projectontwikkeling gevestigd. Ummels: ‘Dit type statuurgebouwen wordt in Nederland bijna niet gebouwd. Het zijn beeldmerken voor een stad, zoals het ING-gebouw in Amsterdam van Meyer en Van Schooten en het kantoor van Unilever in Rotterdam van JHK architecten. Bij dergelijke gebouwen wordt niet zozeer op kosten en efficiëntie gestuurd, maar op de esthetische kwaliteit. Dat geldt ook voor het penthouse. Bij het ontwerp had Benthem Crouwel Architekten een zeer grote mate van vrijheid. Tot in detail heeft het bureau de architectonische uitvoering bewaakt.’

Verassingen
Toen OVG Projectontwikkeling Las Palmas kocht van de gemeente Rotterdam, lag het ontwerp van Las Palmas al klaar, met uitzondering van het penthouse. OVG heeft het bestek voor onder meer de culturele ruimten uitgevoerd en de commerciële ruimten een bestemming gegeven. ‘Het bouwen of renoveren in een stad is aanzienlijk complexer dan de herontwikkeling van een bedrijvenpark in een weiland,’ zegt Thomas Ummels van OVG Projectontwikkeling: ‘Laat staan Las Palmas. Ook al is het nog geen monument, het wordt wel als zodanig behandeld. Voor elke verbouwing aan de schil waren nogal wat goedkeuringen nodig. Een renovatieproject verbergt ook altijd een onplezierige verrassing. Die moet je als ontwikkelaar zo snel mogelijk signaleren, mede met hulp van de aan het project verbonden adviseurs. Zo zagen we al vlug dat alle voegen tussen de gevelelementen vol met asbest zaten, maar ook andere verborgen gebreken kwamen aan het licht. Toch leverde dat geen vertraging op. Alle betrokken partijen hebben zich tot het uiterste ingespannen om de oorspronkelijke planning te halen.’

Onbehandeld beton
Rook Groep Vastgoedonderhoud uit Vlaardingen werd ingeschakeld voor het reinigen van het beton, het betonherstel en het schilderwerk. Directeur Hewi Hoogendijk: ‘Bouwcombinatie Strukton-Jurriëns heeft voor ons gekozen omdat we een totaalpakket kunnen leveren. Bovendien konden we putten uit de ervaring met de renovatie van het Groothandelsgebouw in Rotterdam, toevallig ook een gebouw van Van den Broek & Bakema. Het was in Las Palmas een behoorlijk werk om alle oude verflagen van het beton te verwijderen en het beton tot in de diepste hoeken te repareren. Nadat we de binnenkant helemaal machinaal hadden gewaterstraald, kwam het betonskelet grotendeels bloot te liggen. Dat gaf het pand een unieke uitstraling. De architect heeft toen direct besloten het beton binnen niet te behandelen met verf. Om het beton compleet te reinigen, is het nog eens gezandstraald. Na die behandeling lag er op de vloeren een zandlaag van 20 cm dik. De ingebouwde wanden in Las Palmas en alle metalen delen binnen en buiten hebben we behandeld met coatings van Sigma.’

De opening
Las Palmas werd op 19 april 2007 officieel geopend door Koningin Beatrix. Sindsdien hebben al meer dan 30.000 bezoekers hun weg naar het Nederlands Fotomuseum weten te vinden. ‘Het is een fantastisch gebouw,’ stelt de directeur van het museum, Ruud Visschedijk, tevreden vast. ‘Het is heel geschikt voor tentoonstellingen. De drie culturele instellingen in het gebouw profiteren enorm van elkaar. Kom je bijvoorbeeld voor een jazzconcert in LPII, dan pak je in het Fotomuseum ook nog even de tentoonstelling mee met jazz-foto’s van Ed van der Elsken. En met ieder uitgevoerd bouwplan, wordt het alleen nog maar leuker op de Wilhelminapier.’

Eerste opdrachtgever en eigenaar: OBR OntwikkelingsBedrijf Rotterdam
Ontwikkelaar en huidige eigenaar: OVG Projectontwikkeling
Oorspronkelijk ontwerp: Van de Broek & Bakema, 1953
Architect renovatie en Penthouse: Benthem Crouwel Architekten BV bna
Aannemer: Bouwcombinatie Strukton - Jurriens
Applicateur: Rook Groep Vastgoedonderhoud, Vlaardingen