De herbestemming van gebouwen dwingt tot creatieve oplossingen. Hoe bouw je bijvoorbeeld 62 studentenwoningen in een monumentaal postkantoor?

Het lijkt wel alsof het postkantoor van architect C.H. Peters uit 1909 in het centrum van Groningen gisteren is opgeleverd. Zo zorgvuldig is de restauratie gedaan. Niets is wat het lijkt. Want achter de gevel heeft een complete metamorfose plaatsgevonden. Op de begane grond zetelt nog steeds het gezichtsbepalende postkantoor. Maar in het pand zitten nu ook 62 zelfstandige wooneenheden voor studenten en enkele ruimten voor commercieel gebruik. `De argeloze voorbijganger heeft geen idee hoe complex de restauratie en de verbouwing waren, ’ zegt projectleider Marcel Timmerman van Oving Architekten. ‘Het pand had veel verborgen gebreken door achterstallig onderhoud en door jarenlange leegstand van de drie bovenverdiepingen. Alleen al de buitenschil heeft ruim een miljoen euro aan onderhoud gekost. Een totaal andere functie geven aan een gebouw dat als monument wordt beschermd, vraagt veel creatief denkwerk. Zo was het een kunst om aan alle brandveiligheidsnormen te voldoen. Het was een puzzel om 62 wooneenheden te bouwen en vluchtwegen te maken binnen de bestaande constructies en afmetingen. Dat maakt het werken aan monumenten dubbelzinnig. Het is goed gedaan als er niets van al het werk te zien is. En dat geldt zeker voor dit postkantoor.’

De angst van architecten
Architect C.H. Peters (1847-1932) zal niet ontevreden zijn geweest. De gebouwen van Peters, een leerling van P.J.H. Cuypers, bepalen in veel steden in Nederland het straatbeeld. Als Rijksbouwmeester bouwde Peters tientallen rijksgebouwen en postkantoren. Meer dan ooit vallen ze op tussen de meer recente architectuur. Net zoals Cuypers, vooral bekend als de architect van het Amsterdamse Centraal Station en het Rijksmuseum, is Peters te herkennen aan een neogotisch realistische stijl. Bij veel architecten in de negentiende eeuw leefde de angst dat dit de enige officiële bouwstijl van de overheid zou worden. In hun ogen kon de gotiek nog wel een inspiratiebron zijn voor kerkgebouwen, maar deze ‘katholieke’ stijl vonden ze voor openbare gebouwen ongepast. De tijd heeft de angst ingehaald. De huidige en komende generaties zullen bij de gebouwen van Peters en Cuypers nog maar weinig associaties hebben met het katholicisme. Voor velen bepalen gebouwen als dat van Peters nu vooral de charme en de geschiedenis van een stad.

De kracht van het detail
Het bekendste gebouw van Peters is het voormalige hoofdpostkantoor in Amsterdam, dat als herbestemming winkelcentrum Magna Plaza kreeg. Het postkantoor aan de Munnikeholm in Groningen zou het zusje kunnen zijn. Ook dit exterieur is opgetrokken uit natuursteen en gekleurde bakstenen en heeft eveneens dakkapellen met trapgevels en diep liggende ramen en deuren. Opmerkelijk zijn de natuurstenen ornamenten die het ritme van het baksteen onderbreken. De oplettende kijker ontdekt ook de stenen mannen- en vrouwenhoofden die de kozijnen lijken te ondersteunen. Versieringen als deze werden toegepast om nadruk te leggen op belangrijke constructieve punten, zoals bij dit gebouw ook het natuursteen bij de boogaanzettingen van de ramen. ‘Veel materialen bepalen tot in de kleinste details de uitstraling van het pand,’ vertelt Engel Busker, bedrijfsleider van bouwbedrijf Nijhuis Noord. ‘Het herstellen van al die bouwdelen, waaronder het metselwerk, het voegwerk, de kozijnen, het pannendak en het lood-en zinkwerk, maken een restauratie als deze tot een uitdaging. De kwaliteit van de uitvoering werd door alle betrokken partijen bewaakt door begeleiding en inspecties. Daardoor konden ook probleemsituaties snel worden opgelost met de juiste materialen en technieken.  De restauratie en de verbouwing zijn binnen de afgesproken tijd van 15 maanden uitgevoerd. In december 2007 is het postkantoor opgeleverd.’ Projectleider Bert Voortman van Hemink Meesterschilders BV heeft profijt gehad van Nijhuis. ‘Nijhuis zat bovenop de planning. Daardoor liepen de onderaannemers elkaar nooit voor de voeten. Was er tegenslag of kwamen er verborgen gebreken aan het licht, dan ging het tempo van de een omhoog en die van de ander omlaag. Door die werkwijze konden we plezier houden in het werk. Het gebouw heeft aan de binnen- en buitenkant een complete schilderbeurt gekregen. Alle soorten schilderwerk zijn we tegengekomen: van houtrotreparaties tot ambachtelijke schildertoepassingen. Dat heeft deze opdracht bijzonder gemaakt.’

Voor ieder budget
Natuurlijk is ook het wonen in het postkantoor bijzonder. Een student kan zich geen mooiere locatie wensen. Door de constructie van het gebouw heeft geen enkele wooneenheid dezelfde vorm of grootte. De huurprijzen variëren van € 190,- tot € 500,- per maand, dus voor ieder budget is er wel een gepaste ruimte. Projectleider Elly Lehkamp van Woningcorporatie IN: ‘Groningen heeft een groot tekort aan studentenwoningen. Dat wil IN terugdringen door bestaande gebouwen als deze die functie te geven. Bovendien pakken we daarmee de leegstand aan. Een monument zo ingrijpend verbouwen is niet aan de orde van de dag. Dat zal de reden zijn waarom veel woningbouwcorporaties belangstelling hebben in de aanpak. Natuurlijk ging dat niet zonder slag of stoot. Voor ons telt het resultaat: een monument dat de leefomgeving van onze huurders en de stad Groningen voor jaren kwaliteit in wonen en werken kan geven. En dat hebben we gekregen.’

Opdrachtgever: Woningcorporatie IN, Hoofdaannemer: Nijhuis Noord, Architecten: C.H. Peters en Oving Architekten BV, Schilderwerk: Hemink Meesterschilders BV, Advies: Hemink Advies, Window Care, Sigma-verkooppunt Simonis Verf BV.